ลูกไซส์เล็ก (S) หรือ ลูกไซส์ใหญ่ (XL) แบบไหนที่ต้องกังวล?

การเจริญเติบโตของเด็ก  คือ การเพิ่มขึ้นของน้ำหนัก และการเพิ่มขึ้นของความสูง การวินิจฉัยว่าลูกเตี้ยไป หรือสูงไป หรือเสี่ยงมีภาวะโรคอ้วนในเด็ก สามารถพิจารณาจากน้ำหนักและความสูงของเด็กเปรียบเทียบกับกราฟการเจริญเติบโตมาตรฐานในสมุดบันทึกสุขภาพแม่และเด็ก ซึ่งเป็นคู่มือสำหรับคุณพ่อ คุณแม่ ผู้ปกครอง  ที่นอกจากจะเป็นสมุดบันทึกการรับวัคซีนพื้นฐานแล้ว ยังเป็นคู่มือบันทึกสุขภาพและข้อมูลสำหรับการส่งเสริมการเจริญของเติบโตลูกน้อย ทั้งทางร่างกายและจิตใจ รวมถึงมีข้อมูลความรู้สำหรับการดูแลลูกอีกด้วย

กรณีที่คุณพ่อคุณแม่เป็นกังวลหรือเมื่อเทียบจากกราฟการเจริญเติบโตแล้ว พบว่าลูกมีความสูง / น้ำหนัก น้อยหรือเกินมาตรฐาน โดยแสดงในกราฟชัดเจน เช่น น้ำหนักเคยขึ้นประมาณ 2-3 กิโลกรัมต่อปี กลายเป็น 5 กิโลกรัมแบบก้าวกระโดด หรือเด็กปกติควรสูง 4 เซนติเมตรต่อปี แต่ลูกสูงขึ้นเพียงปีละ 2-3 เซนติเมตร ผู้ปกครองอาจลองพิจารณาพาลูกน้อยไปปรึกษาแพทย์ที่โรงพยาบาล เพื่อประเมินการเจริญเติบโต ว่าปกติสมวัยหรือไม่

นอกจากนี้เด็กตั้งแต่อายุ 5-6 ปี ซึ่งเป็นวัยเข้าโรงเรียน ทางโรงเรียนจะมีการชั่งน้ำหนัก และวัดส่วนสูงนักเรียนเป็นประจำทุกภาคการศึกษา และประเมินการเจริญเติบโตเปรียบเทียบกับกราฟการเจริญเติบโตมาตรฐานของเด็กตามวัย หากพบเด็กมีปัญหาเรื่องน้ำหนักเกิน หรือตัวเล็กกว่ามาตรฐาน ผู้ปกครองควรปรึกษาแพทย์เพื่อทำการรักษา และป้องกันภาวะแทรกซ้อนต่างๆ และอันตรายของโรคอ้วน หรือปรึกษาเพื่อเพิ่มความสูงให้ลูกอย่างเหมาะสม 

การที่ลูกตัวเล็ก นอกจากจะเป็นเรื่องของพันธุกรรมแล้ว ส่วนหนึ่งอาจจะเกิดจากการได้รับสารอาหารที่ไม่เหมาะสม อย่างเช่นในปัจจุบัน จะเห็นว่ามีร้านขนมอร่อยๆ เกิดขึ้นมากมาย  รวมถึงร้านสะดวกซื้อที่มีขนมบริการเด็กตลอดเวลา โดยขนม ของว่างเหล่านี้มักจะมีรสชาติอร่อย หวาน มัน เค็ม ขนมจึงอร่อยกว่าข้าว ทำให้เด็กชอบขนมเหล่านี้มากกว่าข้าวหรืออาหาร เพราะเด็กๆ มักจะเลือกรสชาติอร่อยเป็นหลัก  

เมื่อเด็กรับประทานขนมระหว่างมื้อก่อนถึงเวลาอาหารจึงทำให้อิ่มท้อง และไม่รับประทานข้าวเมื่อถึงเวลารับประทานอาหาร ส่งผลให้รับประทานอาหารมื้อหลักได้น้อยลง นอกจากนี้ เด็กอาจจะยังมีพฤติกรรมเลือกรับประทาน ส่งผลทำให้ได้รับสารอาหารไม่พอเพียง โดยเฉพาะโปรตีน ซึ่งมีมากในเนื้อ นม และไข่ ที่ช่วยให้ร่างกายเติบโตสมวัย  

• Growth Hormone เป็นฮอร์โมนเจริญเติบโต หลั่งจากต่อมใต้สมองส่วนหน้า กระตุ้นให้กระดูกเพิ่มความยาวและ แข็งแรง เด็กที่ขาดฮอร์โมนนี้จะโตช้ากว่าเด็กวัยเดียวกัน มีความสูงต่ำกว่ามาตรฐาน แต่ไม่กระทบต่อน้ำหนักตัว ปกติร่างกายสามารถหลั่งโกรทฮอร์โมนตลอดเวลา แต่จะหลั่งได้ดีที่สุดในช่วงกลางคืนประมาณ 2 ชั่วโมง หลังจากหลับสนิท

• Thyroid Hormone ฮอร์โมนไทรอยด์หลั่งจากต่อมใต้สมองส่วนหน้า ช่วยในการควบคุมระบบเมตาบอลิสมของร่างกายและการเจริญเติบโตของกระดูก ถ้าขาดฮอร์โมนไทรอยด์ก็จะมีการเติบโตความสูงที่น้อยกว่าปกติ โดยที่น้ำหนักอาจเพิ่มขึ้น

• ปวดขา
คุณพ่อคุณแม่ที่มีลูกในวัยกำลังโต อาจประสบปัญหาลูกร้องไห้ปวดขากลางดึก หากตื่นเช้าแล้วอาการหายไป สามารถวิ่งเล่นตามปกติ เราเรียกภาวะนี้ว่า ภาวะปวดขาจากการเจริญเติบโต (Growing Pains) ซึ่งมักเป็นอาการปวดตามเข่า ต้นขา กระดูกหน้าแข็ง หรือบอกตำแหน่งได้ไม่ชัดเจน เมื่อบีบนวดมักจะดีขึ้น ส่วนมากเริ่มปวดตอนเย็นๆ ก่อนเข้านอน มักเกิดในช่วงกำลังเติบโตอายุ 3-12 ปี แต่หากการปวดนั้นยังคงอยู่ตลอดเวลา มีการเดินที่ผิดปกติร่วมด้วย อาจต้องไปพบแพทย์เพื่อหาสาเหตุอื่น

• ความเครียด
การออกกำลังกายหักโหม หรือซ้อมกีฬามากเกินไป  รวมถึงการเรียน การสอบ อาจส่งผลให้เด็กๆ มีความเครียด อาจส่งผลต่อความสูงได้เช่นกัน

การดูแลให้เด็กๆ รับประทานอาหารครบ 5 หมู่ นอนเป็นเวลาและออกกำลังกาย 30 นาทีต่อวัน เป็นวิธีที่ดีที่สุดที่จะช่วยให้เด็กเจริญเติบโตตามวัย กรณีเด็กที่ได้รับการดูแลอย่างดี แต่ยังมีปัญหาด้านความสูง การพบแพทย์เป็นอีกทางเลือกที่จะช่วยให้ลูกๆ สูงขึ้น โดยแพทย์จะรักษาจากสาเหตุที่วินิจฉัยพบ ดังนี้

• หากเป็นเรื่องของการได้รับสารอาหารไม่เพียงพอ น้ำหนักน้อยกว่าเกณฑ์ แพทย์จะแนะนำให้ปรับเปลี่ยนพฤติกรรม ทั้งการบริโภคอาหารที่มีประโยชน์ ลดขนม เพิ่มการออกกำลังกาย และการนอน ซึ่งผู้ปกครองควรดูแลให้อาหารครบ 5 หมู่ งดอาหารมื้อดึก พาลูกวิ่งเล่นหรือออกกำลังกายทุกวัน รวมถึงเข้านอนในเวลาใกล้เคัยงเวลาเดิม 

• รับประทานวิตามินดี หรือ แคลเซียมเสริม กรณีเด็กไม่ดื่มนม อาจเสริมด้วยแคลเซียม ซึ่งร่างกายของเด็กต้องการวันละ 800 มิลลิกรัม/วัน โดยแบ่งรับประทานครั้งละ 400 มิลลิกรัม วันละ 2 ครั้ง หรือ 200 มิลลิกรัม วันละ 4 ครั้ง ทั้งนี้ไม่ควรให้รับประทานมากเกินความต้องการของร่างกาย เนื่องจากไม่เกิดประโยชน์ เพราะร่างกายสามารถดูดซึมได้ในปริมาณจำกัด  และอาจเกิดผลข้างเคียง เช่น ท้องผูกได้

  • ในกรณีที่เด็กมีการเจริญเติบโตที่ผิดปกติ เช่น สงสัยว่าอาจจะเกิดจากการขาดโกรทฮอร์โมน ซึ่งพบได้ไม่บ่อย แพทย์ต้องทำการตรวจเลือดเพื่อวินิจฉัย และหาสาเหตุของการขาดโกรทฮอร์โมน ซึ่งอาจเกิดจากเนื้องอกที่ทำให้หยุดการสร้างโกรทฮอร์โมน โดยเมื่อแพทย์วินิจฉัยว่ามีภาวะขาดโกรทฮอร์โมนแล้วก็จะทำการรักษาด้วยการฉีดโกรทฮอร์โมน แพทย์จะคำนวณขนาดยาจากน้ำหนักตัว เป็นการฉีดยาทุกวัน วันละ 1 ครั้งก่อนนอน

  • ในกรณีที่เป็นความผิดปกติจากการขาดฮอร์โมนไทรอยด์ ซึ่งจะตรวจพบจากการตรวจเลือดวัดระดับไทรอยด์ฮอร์โมน แล้วพบว่ามีไทรอยด์ฮอร์โมนต่ำ แพทย์จะให้การรักษาด้วยการให้ยาไทรอยด์ฮอร์โมนเสริม ซึ่งเป็นยารับประทานวันละครั้ง 

  • กรณีพบว่าลูกเป็นหนุ่มสาวก่อนวัย ควรพบแพทย์เพื่อทำการรักษาอย่างเหมาะสม สามารถสังเกตได้จาก เด็กหญิงมีหน้าอกก่อนอายุ 8 ปี หรือเด็กชายมีอัณฑะขนาดใหญ่ก่อนอายุ 9 ปี  

ปัจจัยที่ส่งผลให้ลูกอ้วน

คุณพ่อคุณแม่ส่วนใหญ่มักจะชอบและเอ็นดูที่ลูกอ้วนท้วนจ้ำม่ำ ด้วยรู้สึกว่าน่ารักน่ากอด แต่จริงๆ แล้ว ความอ้วนในเด็กมีผลเสียต่อสุขภาพหลายด้าน ไม่ว่าจะเป็นโรคไม่ติดต่อเรื้อรังต่างๆ เช่น โรคเบาหวาน โรคความดันโลหิตสูง โรคไขมันในเลือดสูง  นอกจากนี้ยังอาจเกิดภาวะแทรกซ้อนอื่นๆ ได้แก่  ภาวะตับอักเสบ ภาวะทางเดินหายใจอุดกั้นขณะหลับ อาจส่งผลถึงชีวิตได้ หรือรบกวนการนอน จนเด็กๆ พักผ่อนไม่เพียงพอ รวมถึงผลกระทบทางด้านจิตใจ ถูกบูลลีเรื่องรูปร่าง จนเกิดความเครียด

ความอ้วนของเด็กๆ เกิดจากปัจจัยหลากหลาย ดังนี้

• การรับประทานอาหารที่มีแคลอรีมากเกินความจำเป็น โดยเฉพาะอาหารจานด่วนและน้ำหวาน
• การนอนหลับที่ไม่เพียงพอ การนอนน้อยทำให้เกิดความเครียด ส่งผลให้อยากรับประทานของหวาน หรืออาหารในปริมาณมาก
• ขาดการออกกำลังกาย ด้วยเทคโนโลยีต่างๆ ที่อำนวยความสะดวกในหลายๆ ด้าน ทำให้เด็กๆ นั่งอยู่หน้าจอคอมพิวเตอร์ หรือจดจ่ออยู่กับโทรศัพท์มือถือทั้งวัน  
• พันธุกรรม เด็กที่มีคุณพ่อคุณแม่อ้วน มีแนวโน้มจะอ้วนด้วย ส่วนหนึ่งอาจมาจากพันธุกรรม แต่สิ่งสำคัญคือพฤติกรรมในครอบครัวที่อาจจะรับประทานอาหารเหมือนๆ กัน 
• น้ำตาลเทียม  ถึงแม้จะไม่มีแคลอรี และไม่เพิ่มความอ้วน แต่อาจส่งผลให้เด็กยังติดหวาน ไม่ได้ปรับพฤติกรรม จนเป็นสาเหตุให้ยังรับประทานอาหารหวานมากขึ้น และการรับประทานน้ำตาลเทียมต่อเนื่องเป็นเวลานานอาจจะส่งผลต่อสุขภาพในอนาคตได้ ทางที่ดีจึงควรหลีกเลี่ยง โดยใช้การปรับเปลี่ยนพฤติกรรมการกิน แทนการใช้สารหวานทดแทน
• อาหารจานด่วน  การรับประทานอาหารจานด่วน ซึ่งส่วนใหญ่มีแคลอรีสูงเนื่องจากวัตถุดิบในการปรุง ทั้งน้ำตาล เนย นม และทอดด้วยน้ำมันท่วม แต่ถ้าเรารับประทานในปริมาณที่พอเหมาะ เช่น รับประทานนานๆ ครั้ง และใช้การรับประทานทดแทนอาหาร 1 มื้อ ไม่รับประทานทั้งข้าว และอาหารขยะพร้อมๆ กัน ก็สามารถทำได้ 
  หากอยากรับประทานอาหารจานด่วน หรือ Junk food บ้าง ควรเลือกรับประทานในปริมาณพอเหมาะ เช่น หากอยากรับประทานเบอร์เกอร์ ก็รับประทานแต่เบอร์เกอร์ โดยไม่รับประทานมันฝรั่งทอด และเลือกน้ำเปล่า แทนน้ำอัดลม เป็นต้น
• ขนม ลูกอม และนมเปรี้ยว คุณพ่อคุณแม่ที่ลูกๆ ชอบรับประทานจุกจิก ขนม ลูกอม ระหว่างมื้อ หรือตามเทศกาลต่างๆ แม้จะเป็นเพียงขนมถุงเล็ก ๆ แต่อาจมีแคลอรีสูง เช่น เจลลี่บีน 15 เม็ด มีถึง 100 แคลอรี หากรับประทาน 1 ถุง (60 เม็ด) อาจเทียบเท่ากับข้าวขาหมู 1 จาน   จึงเป็นการเติมแคลลอรีให้ลูกโดยไม่รู้ตัว หรือการดื่มเลือกนมเปรี้ยว ก็จะได้รับน้ำตาลมากกว่านมจืด ทำให้น้ำหนักเพิ่มได้มากกว่านมจืด

กรณีรู้สึกว่าลูกมีน้ำหนักเกิน หรืออยู่ในภาวะโรคอ้วนในเด็ก คุณพ่อคุณแม่ควรพาลูกไปพบแพทย์เพื่อทำการวินิจฉัยจากกราฟน้ำหนักและส่วนสูงในสมุดวัคซีน ซึ่งปกติเด็กๆ จะน้ำหนักขึ้น 2-3 กิโลกรัมต่อปี หากขึ้นมากถึง 5 กิโลกรัมต่อปี อาจกำลังเผชิญหรือมีแนวโน้มโรคอ้วน แพทย์จะทำการรักษา ดังนี้

• ตรวจร่างกายเพื่อหาสาเหตุการเติบโตที่มากกว่าปกติ เช่น ภาวะเป็นหนุ่มสาวก่อนวัย  

• ตรวจหาสาเหตุจากฮอร์โมนผิดปกติที่ทำให้น้ำหนักมากขึ้น เช่น ฮอร์โมนไทรอยด์ หรือการใช้ยาสเตียรอยด์ติดต่อกันเป็นเวลานาน 

• ตรวจหาภาวะแทรกซ้อนจากภาวะอ้วน  

• แนะนำการปรับเปลี่ยนพฤติกรรม ทั้งอาหาร การนอน และการออกกำลังกายให้เหมาะสมกับวัย

• ยาฉีดลดความอ้วนนั้น  เหมาะกับเด็กที่น้ำหนักสูงมากๆ ตั้งแต่อายุ 12 ปี ขึ้นไป โดยยามีฤทธิ์ทำให้หิวน้อยลง 

ไม่ว่าลูกจะไซส์ S หรือ XL พฤติกรรมการรับประทานอาหาร การนอนหลับที่เพียงพอ และการออกกำลังกายมีความสำคัญ ที่จะส่งผลให้ลูกเติบโตสมวัย สำหรับคุณพ่อคุณแม่ที่กังวล สามารถพบขอคำปรึกษาแพทย์ประเมิน ปรึกษา กับกุมารแพทย์การเจริญเติบโตและโรคต่อมไร้ท่อ เพื่อตรวจวินิจฉัยอย่างละเอียด พร้อมวางแผนการรักษาให้เด็กเติบโตสมวัยต่อไป